یکی از ضرورتهای امروزه هر جامعه ای استفاده درست وصحیح از رسانه ها میباشد،تا این ابزارهای زاده تکنولوژی در راستای ارتقاء فرهنگی جوامع بشری قرار گیرند.
از جمله فراگیرترین وکارآمد ترین این رسانه ها باید به جعبه جادویی (تلویزیون)و پردنقره ای(سینما) اشاره کرد.
که صد البته در میان آثار به نمایش در آمده در آنها فیلمها وسریالهای تاریخی را میتوان در رتبه نخست اثرگذاری برمخاطب جای داد. زیرا به راحتی تمامی اهداف ومقاصد آشکار وپنهان سازندگان را میتوان در لایه لایه این آثار گنجاند و بیننده را ناخود آگاه با خود همراه وهمنوا نمود . برای مثال میتوان به خاطره تلخ فیلم 300 اشاره نمود، که هنوز پس از گذشت چند سال از ذهن ما ایرانیان زودوده نشده است.
والبته نیازی به یاد آوری نیست ساخت این گونه آثار به دلیل حساسیت بالا وهمچنین هزینه فوق العاده ساخت ،نیازمند دقت و وسواس فروان در اجرای تمامی جزئیات میباشد.در در این نگاشته با توجه به نکاتی گفته شده در بالا یکی از سریالهای فاخر (درجه کیفی الف )رسانه ملی زیر زربین نقد قرار گرفته است . امیدواریم که پس از این ساخت اثاری با این حجم عظیم که قرار است در راستای اهداف فرهنگی جامعه تولید وپخش شوند با دقت بیشتری صورت گیرد.
بنی اسرائیل درچه زمانی به مصر وارد شدند؟
درمجموعه یوسف پیامبر دوره تاریخی ورود حضرت یوسف و به تبع آن با یک فاصله زمانی آل یعقوب یا همان قوم بنی اسرائیل به ترتیب در زمان فرعون آمنحوتپ سوم و چهارم (آخن آتون) در نظر گرفته شده است. اما آیا کنکاش و جستجو در منابع نیز این موضوع را تأیید میکنند؟
برای بررسی این موضوع از سه دسته از منابع استفاده نموده و اطلاعات موجود در آنها را با هم تطبیق میدهیم. این منابع عبارتند از: قرآن کریم و منابع اسلامی، کتاب عهد عتیق یا تورات و در نهایت منابع تاریخی و شواهد باستان شناسی.
در ابتدا به داستان یوسف (ع) که در قرآن کریم روایت شده است میپردازیم. این داستان نیز مانند اکثر روایات موجود در قرآن کریم کمتر نشانه دقیق زمانی و یا مکانی به همراه دارد. اما با اندکی دقت متوجه تفاوت بسیار ظریفی میان داستان یوسف(ع) و موسی(ع) که هر دو در یک جغرافیای مشخص یعنی سرزمین مصر رخ میدهند میشویم. قرآن مجید در داستان حضرت موسی(ع) به صراحت از لفظ فرعون برای نامیدن زمامدار مصر استفاده میکند. اما برای نامیدن فرمانروای مصر در زمان حضرت یوسف از لفظ ملک یا همان شاه استفاده میکند. آیا این تفاوت ظریف نشان دهنده این امر نیست که در زمان حضرت یوسف فرعونی درمصر وجود نداشته است.
اما بعد از قرآن کریم منبع بعدی ما تورات است که از قرار معلوم منبع اصلی نویسنده فیلم نامه مجموعه در مورد اسامی به کار رفته و سیر جریانات و وقایع داستان مجموعه میباشد. علیرغم اینکه تمامی برداشتهایی صورت گرفته از تورات بوده، اما دو موضوع اصلی در روایت تورات درمجموعه به کلی از قلم افتاده اند. اول اینکه خاندان حضرت یعقوب در هنگام ورود به مصر70 نفر بوده اند و دوم اینکه حضرت یوسف تا صد و ده سال با احترام در میان مرد مصر زیست و سپس وفات یافت.
اینک ببینیم تطبیق این دو نکته با حقایق تاریخ مصر ما را به کجا می انجامد:
"آمنحوتپ چهارم" یا همان "آخن آتون" به روایت تاریخ بین شانزده تا هجده سال در نیمه دوم قرن چهارده پیش از میلاد بر مصر فرمان رانده است. اگر این فرعون بلافاصله پس از به حکومت رسیدن خوابهای معروف خود را دیده باشد، چهارده سال از سالهای زمامداری او به سالهای فراوانی وسپس قحطی پس از آن اختصاص مییابد و اگر قول تورات را همانگونه که در مجموعه نیز به نمایش در آمد بپذیریم. یعنی اینکه تمامی زمینها به تصرف فرعون درآمده و همه مردم مصر به غلامی او درآمدند ،کاهنان از قدرت افتاده، ثروتمندان فقیر شدند و یوسف(ع) محبوبترین و قدرتمندترین شخص مصر گردید، آیا منطقی است که تمامی این دستاوردها در پایان حکومت آخن آتن (یعنی بین 2 الی 4 سال پس از دوره فراوانی در مصر) نابود شده و مصر به حالت قبل بازگردد و دوباره کیش پرستش خدایان در مصر رواج یابد؟! پس یوسف (ع) کجاست؟!
از طرفی بر اساس شواهد باستان شناسی در پایان دوره آخن آتون و با مرگ او، انقلاب مذهبی صورت گرفته وتمام آثار مرتبط با او وکیش پرستش آتون محو وحتی نام این فرعون از لیست فراعنه مصر حذف گردید و تمام طرفداران خدای آتون (خدای مورد پرستش آخن آتون) مورد تعقیب و آزار قرار گرفته و حتی به قتل رسیدند پس اگر هسته اصلی این دین را همانگونه که در مجموعه نشان داده شد آن هفتاد اسرائیلی زاده بدانیم چگونه آنها از آن مهلکه جان به سلامت بیرون برده اند و به حیات خود در مصر ادامه داده اند؟
مبحث قابل بررسی دیگر در این زمینه به واقعیات تاریخی در مورد قوم بنی اسرائیل درزمان حضرت موسی(ع) مربوط میشود. اکثر کارشناسان مذهبی و تاریخی بر این نکته اتفاق نظر دارند که ولادت حضرت موسی(ع) در زمان رامسس دوم، سومین فرعون از فراعنه سلسه نوزدهم اتفاق افتاده و خروج آن حضرت همراه قوم بنی اسرائیل در زمان مرنپتاه فرزند رامسس دوم.
فاصله زمانی میان فرعون آخن آتن (فرعونی که وقایع مجموعه یوسف پیامبردرآن اتفاق افتاد) و رامسس دوم درحدود 150 سال میباشد و با در نظر گرفتن قواعد زیستی این دوره، زمانی کافی برای تبدیل قومی هفتاد نفری به قوم بزرگ و پرجمعیت زمان حضرت موسی(ع) نمیباشد.
دورانی بدون فرعون: با توجه به استدلالهای ذکر شده و هچنین دلایل فراوان دیگر از جمله عدم وجود هر سند مکتوبی درمورد حضور حضرت یوسف(ع) در دربار فراعنه سلسله هجدهم این ﺳﺆال به وجود میآید که حضرت یوسف کی به مصر وارد شد؟
به عقیده اکثر کارشناسان ورود حضرت یوسف به مصر در دوره فترت دوم یا فاصله میان سلسه های سیزدهم و هیجدهم که نهاد فرعونی در مصر وجود نداشته به مصر اتفاق افتاده است. در این دوره مصر در تصرف اقوام آسیایی بیگانه ای با عنوان هیکسوسها یا غریبهها بوده است. دوران حکومت این بیگانه ها در مصر حدود دویست سال به طول میانجامد.
در این مجموعه صرف نظر از مبحث دوره حضور حضرت یوسف در مصر، متأسفانه با حجم عظیم اشتباهات مواجهیم که به سه دسته عمده قابل تقسیم میباشند.
اشتباهات تاریخی:
استفاده از شمشیرهای آهنی در عصر مفرغ:
دوره زمانی روی دادن مجموعه یوسف پیامبر طبق نظر نویسنده و کارگردان آن جناب آقای سلحشور درحدود سال 1300 ق.م میباشد. ازلحاظ علم باستانشناسی این زمان در انتهای عصر مفرغ (برنز ) و آغاز عصر آهن قرار دارد. زمانی که هیتیتها از اقوام ساکن در آسیای صغیر موفق به استخراج و استفاده از آهن شدهاند. در این دوره یک چاقوی آهنی ارزشی برابر با گنجی از طلا دارد، اما در تمام طول سریال ما با حجم انبوهی از آلات و ادوات آهنی از قبیل جنگ افزارها و وسایل زندگی روزمره مواجه هستیم ؟!
استفاده مردم از مسکوکات پیش از اختراع:
در تمامی طول مجموعه تمامی معاملات تجاری با سکه صورت میگرفت. اما نکته جالب این است که نخستین مسکوکات درقرن ششم پیش از میلاد (درحدود700 سال بعداز زمان آخن آتن) در لیدی (آسیای صغیر) ضرب شدند و نخستین پول رایج بین المللی در دوران داریوش اول شاهنشاه هخامنشی در این امپراطوری ضرب شد.
تاج مصر متحد(پشنت):
یکی از بارزترین نشانه های فراعنه مصری استفاده از تاج پشنت یا تاج مصر متحد بوده است. این تاج از ترکیب تاجهای سرخ مصر سفلی وسفید مصر علیا به وجود آمده و نماد اتحاد دوسرزمین میباشد.درطول پخش مجموعه هیچگاه چه در زمان آمنحتوپ سوم وچه در زمان اخن آتون این تاج برسر فرعون دیده نشد.
نشانی خاندان سلطنتی بر پیشانی همه مردم:
مار کبرا درمصر نماد چشم آتشین رع و از نشانههای خاص خاندان سلطنتی است و فقط فرعون و افراد درجه یک خاندان سلطنتی حق استفاده از این نشان را داشتهاند. اما در طول سریال این مار کبرا را میشد بر پیشانی تمامی مردم مصر مشاهده کرد.
معابد مصری:
معابد سنتی مصر دارای یک ساختار واحد ومشخص میباشند که شامل دروازه های دوبرجی درورودیها حیاطهای متعدد تالارهای ستوندار ودر نهایت نهانخانه یا اتاق مقدس بوده که محل قرارگیری تمثال یا نماد خدای مورد پرستش در آن قرار داشت .یکی از بزرگترین این معابد، معبد اصلی آمون کارناک درنزدیکی تبس میباشد درمجموعه یوسف پیامبر این معبد دردرون شهر به تصویر در آمده بود علاوه بر آن پیکر زرین آمون را که در واقعیت فقط افراد معدودی شامل فرعون وکاهن اعظم وتعدادی از کاهنان تراز اول به آن دسترسی داشتند را درحیاط معبد قرارگرفته بود.
معابد مصری:
معابد سنتی مصر دارای یک ساختار واحد ومشخص میباشند که شامل دروازه های دوبرجی درورودیها حیاطهای متعدد تالارهای ستوندار ودر نهایت نهانخانه یا اتاق مقدس بوده که محل قرارگیری تمثال یا نماد خدای مورد پرستش در آنمعبد بود .یکی از بزرگترین این معابد، معبد اصلی آمون کارناک درنزدیکی تبس میباشد درمجموعه یوسف پیامبر این معبد دردرون شهر به تصویر در آمده بود علاوه بر آن پیکر زرین آمون را که در واقعیت فقط افراد معدودی شامل فرعون وکاهن اعظم وتعدادی از کاهنان تراز اول به آن دسترسی داشتند را درحیاط معبد قرار دادهشده بود.
اشتباهات جغرافیایی:
محل قرار گیری اهرام :
درتمامی مدت مجموعه هرگاه با نمایی از رود نیل مواجه بودیم درپس زمینه اهرام ثلاثه یا سه هرم بزرگ دیده می شدند. اما درمورد این سه هرم باید گفت به ترتیب متعلق به خوفو، خفرع و منکورع فراعنه سلسله سوم فراعنه بوده و درمحلی به نام جیزه درنزدیکی ممفیس و یا قاهره امروزی قرار دارند که با تبس یا محل نمایش آنها در مجموعه یوسف پیامبر درحدود 500 کیلومتر فاصله وجود دارد. علاوه برآن به این نکته نیز باید اشاره نمودکه در زمان آخن آتن اهرام هنوز شکل اصلی خود را داشتند. یعنی تمامی سطح آنها با پوشش یکدست از سنگ آهک سفید پوشانده شده بود.
که این پوشش تا قرون اولیه اسلامی وجود داشت و در این دوره از آن برای ساخت شهرهای فسطاط و قاهره استفاده گردید.
مصر کشوری با دو پایتخت:
از دوره سلسه های میانه به بعد مصر دارای دو پایتخت بوده است یکی شهر ممفیس به عنوان پایتخت سیاسی اداری و دیگری شهر تبس به عنوان پایتخت مذهبی آئینی نکته قابل توجه این است که در زمان فرعون آخن آتون و پس از رسمی شدن کیش آتون درمصر پایتخت به شهر تازه تاسیس آختاتون (افق آتون ) انتقال یافت تا به زعم فرعون از شهر سنتی آمون دوری شود. و این شهر تاپایان حیات آخنآتون به عنوان پایتخت مصر ایفای نقش نمود و پس از آن بود که متروک گردید و آثار آن نیز توسط فراعنه بعدی نابود شد.(بقایای این شهر امروزه در محلی به نام تل امرنا قرار دارد). اما سیر تمام وقایع درمجموعه یوسف پامبر درشهر تبس اتفاق می افتد.
علاوه بر موارد ذکر شده در بالا، دهها اشتباه کوچک و بزرگ دیگرمانند وهمچنین قابل شمارش و ذکر است که بیان و بررسی آنها در این چند خط نمی گنجدو این نشان از عدم آشنایی عوامل سریال با محیط تاریخی وجغرافیایی آن دارد. در پایان بایدخدمت تمام دوستان فعال در عرصه فیلم وسریا لهای تاریخی عرض نمود که با دیدن آثار به نمایش آمده در یک یاچند موزه ودیدن چند نمونه هالیودی نمیتوان به بازسازی صحیح یک فرهنگ وتمدن پرداخت.
با این حال امیدوارم درآینده برای ساخت مجموعه جدیدچون حضرت موسی حداقل از یک باستانشناس و یا یک متخصص مصرشناس و یا ترکیبی از هر دو استفاده شود.
